Jak rozpoznać manipulację?

Co można nazwać manipulacją?W dzisiejszym świecie bardzo często spotykamy się z określaniem manipulacji. Zdarza się jednak, że nie zdajemy sobie sprawy z tego, co tak naprawdę zasługuje na to niechlubne miano. Pomyśl przez chwilę… Jak ocenisz sytuację, w której starsza kobieta prosi Cię o ustąpienie dla niej miejsca w autobusie? A co jeżeli prosi o to młody i zdrowy mężczyzna? Jak z kolei oceniasz sytuację, w której konsultant telefoniczny nakłania Cię do wysłuchania oferty nowego abonamentu? A co w przypadku, gdy to dzwoni Twoja mama i chce powstrzymać Cię przed podjęciem złej decyzji? Czy takie sytuacje jednoznacznie określisz jako manipulację?

Okazuje się, że czasami trudno jest określić czy dane zachowanie możemy nazwać manipulacją czy też nie. Dodatkowym problem jest to, że mamy skłonność dopatrywania się manipulacji tam gdzie jej nie ma i często nie rozpoznajemy sytuacji, gdy występuje. Na szczęście dzisiaj przedstawię Ci pewną szybką technikę, która może być pomocna w trafnym kategoryzowaniu sytuacji wywierania wpływu społecznego.

Czym jest manipulacja?

Samo określenie „manipulacja” ma bardzo negatywny wydźwięk i kojarzy się nam często z machlojkami, oszukiwaniem, knuciem i krętactwem. Muszę się teraz przyznać, że z tego powodu szukając nazwy naszego  kursu wideo poważnie rozważaliśmy użycie bardziej delikatnej i pozytywniej odbieranej nazwy „techniki wywierania wpływu”, jednak ostatecznie postanowiliśmy zostać przy bardziej bezpośrednim określeniu.

[important] Czy wiesz, że systematyczne badania nad manipulacją rozpoczęły się stosunkowo niedawno? Za ich początek często uważa się opublikowanie wyników badań J.L. Freedmana i S.C. Frasera w 1966. Dotyczyły one mechanizmu „stopy w drzwiach”, o którym możesz dowiedzieć się w naszym kursie Manipulacja.[/important]

Manipulacją najczęściej nazywamy zamierzony wpływ, który (1) jest motywowany własnym interesem, (2) polega na odpowiednim operowaniu treścią i sposobem jej przedstawiania, (3) dąży do tego, aby osoba podejmowała działania zaspokajające potrzeby manipulatora. Bardziej pozytywne określenie, którym posługuje się niewątpliwy autorytet w dziedzinie manipulacji R. Cialdini to „wpływ społeczny”. Badacze definiują go (w skrócie), jako świadome bądź nieświadome działanie w wyniku, którego dokonują się zmiany w emocjach, postrzeganiu lub zachowaniu drugiego człowieka. Istnieje jeszcze wiele podobnych określeń tego specyficznego oddziaływania człowieka na innych ludzi. W tym momencie chciałbym jednak zostawić definicje w spokoju i pokazać Ci sposób na rozpoznawanie opisywanych wyżej aktów zachowania.

Pragnę przypomnieć, że opisywane tutaj zjawisko jest neutralne i oddziaływanie na innych może być wykorzystywane do szlachetnych lub niegodziwych celów. Dla lepszego zobrazowania posłużę się klasycznym przykładem – nożem możesz obrać ziemniaki, ale możesz też zabić teściową… Z tego powodu określenia manipulacja, wpływ społeczny i oddziaływanie na innych będę stosować zamiennie nie zważając na cele i skutki manipulacji.

Rozpoznawanie manipulacji

Zaprezentuję Ci teraz kryteria, które zaproponował T. Witkowski, jako sposób na definiowanie sytuacji manipulacyjnych. Sprawa jest bardzo prosta! Wystarczy odpowiedzieć sobie na dwa pytania:

  1. Czy sprawca oddziałuje świadomie?
  2. Czy ofiara jest świadoma wywieranego na nią wpływu?

Wyniki procesu definiowania sytuacji manipulacyjnych dla ułatwienia procesu przedstawię za pomocą prostej mapy myśli:

Ocena manipulacji
Schemat oceny manipulacji

Warto zwrócić szczególną uwagę na sytuację, w której zarówno sprawca jak i ofiara nie są świadomi wywierania wpływu. W takim przypadku należy odnieść się do motywu działania wykonawcy i odpowiedzieć sobie dodatkowo na trzy pytania:

  1. Czy przez to działanie sprawca może realizować jakiś własny cel?
  2. Czy ten cel jest dla sprawcy wartościowy?
  3. Czy istnieje różnica pomiędzy tym, co komunikuje sprawca a co jest rzeczywistością?

W przypadku, gdy odpowiedzieliśmy „NIE” na jedno lub więcej pytać – stwierdzamy brak manipulacji, natomiast jeżeli odpowiedź na wszystkie powyższe pytania brzmiała „TAK” – możemy stwierdzić, że dana osoba jest w tej sytuacji manipulatorem.

Czy to jest manipulacja? – Przykłady

[notice]

Przykład 1

Starsza kobieta prosi o ustąpienie miejsca, ponieważ ma zwichniętą kostkę, a tak naprawdę jest zmęczona po ciężkiej pracy na działce.

[/notice]

Załóżmy, że ta kobieta jest rozkojarzona i nie jest świadoma stosowania manipulacji. Uważam, że osoba siedząca, także nie dostrzega i nie jest świadoma żadnych technik manipulacyjnych. Skupiam się zatem na motywach. Ta pani chce realizować własny cel jakim jest ochrona swojego zdrowia, upomniała się o miejsce, więc możemy założyć, że ten cel jest dla niej wartościowy. Skupiamy się na trzecim pytaniu – ta kobieta wcale nie ma zwichniętej kostki i to co przekazuje nie jest zgodne z rzeczywistością.

Wynik: Takie zachowanie można zakwalifikować jako manipulację.

 

[notice]

Przykład 2

Dzwoni Twoja mama i udaje chorą, ponieważ chce powstrzymać Cię przed podjęciem złej decyzji.

[/notice]

Załóżmy, że mama nie zna technik wywierania wpływu, stosuje je nieświadomie, ale ty obejrzałeś wszystkie odcinki kursu manipulacji Progressment i rozpoznałeś stosowane techniki.

Wynik: Nie dochodzi do manipulacji

Jeżeli jednak ofiara nie rozpoznała stosowanych technik to wszystko (zgodnie z przedstawionym schematem) zależy od motywów sprawcy. Manipulacja wystąpi tylko wtedy, gdy powstrzymanie dziecka od podjęcia złej decyzji , które jest celem mamy będzie dla niej ważne (niezależnie od intencji) a jej choroba będzie nieprawdziwa. Oczywiście w procesach oceny często trudno o jednoznaczność, ale myślę, że przedstawiony powyżej model znacznie ułatwi rozpoznawanie technik wywierania wpływu.

Progressywnie pozdrawiam,
Emil Czepielinda

Bibliografia: T. Witkowski „Psychomanipulacje. Jak je rozpoznawać i jak sobie z nimi radzić?”

Najczęstsze wyszukiwania:

  • manipulacja
  • witkowski psychomanipulacje jak je rozpoznac ijak sobi
  • cele manipulacji
  • rozpoznawanie manipulacji

2 thoughts on “Jak rozpoznać manipulację?

  1. Dość skomplikowane, ale jak poświęcimy trochę czasu to jesteśmy w stanie dość trafnie ocenić co jest manipulacją a co nie jest. Szczególnie przydatne przy trudnych przesłuchaniach. Pozdrawiam

Dodaj komentarz